Uşağın oxumağı öyrənməsi təkcə hərfləri tanımaq deyil. O, danışıqda eşitdiyi səslərlə yazıda gördüyü hərflər arasında əlaqə qurmağı, bu səsləri birləşdirərək söz oxumağı və oxuduğunu anlamağı öyrənir.

ABŞ Milli Oxu Panelinin araşdırması göstərir ki, erkən oxu təlimində bir neçə bacarıq xüsusilə vacibdir: fonemik şüur, hərf-səs əlaqəsi, səlis oxu, lüğət ehtiyatı və oxuduğunu anlama.

Səsləri ayırd etmək niyə vacibdir?

Sözlər kiçik səslərdən ibarətdir. Məsələn, uşaq “kitab” sözündəki səsləri ayırd etməyi və sonra yenidən birləşdirməyi öyrəndikdə, oxumağın məntiqini daha rahat anlayır. Bu bacarıq fonemik şüur adlanır.

Araşdırmalar göstərir ki, sözlərdəki səslərlə işləməyi öyrənən uşaqlar oxu və yazıda daha yaxşı irəliləyirlər. Xüsusilə uşağa səsləri aydın şəkildə göstərmək, onları birləşdirmək və söz içində ayırmaq üçün kiçik qruplarda məşq etmək faydalıdır.

Hərfin adı və səsi eyni deyil

Hərfin əlifbadakı adı ilə sözdə yaratdığı səs fərqli ola bilər. Oxumağı öyrənərkən uşağın əsas ehtiyacı hərfin sözdəki səsini tanımaqdır.

Məsələn, hərfləri yalnız “be”, “ce” kimi adları ilə birləşdirmək uşağın sözə əlavə səs qatmasına səbəb ola bilər. Bu zaman o, “kitab” sözünü “ki-ta-be” kimi oxumağa meyllənə bilər. Buna görə təlim zamanı hərflərin sözdə yaratdığı səslərə diqqət yetirilir və uşaqlar səsləri birləşdirərək sözü oxumağı öyrənirlər.

Bu yanaşma fonika adlanır. Fonika hərflərin hansı səsləri ifadə etdiyini öyrətmək və həmin səsləri birləşdirərək söz oxumaq bacarığını inkişaf etdirməkdir.

Sistemli və məqsədli təlim

Effektiv fonika təlimi təsadüfi deyil, ardıcıl olur. Uşaq hərf-səs əlaqələrini mərhələli şəkildə öyrənir, sonra bu bilikdən söz oxumaqda və yazmaqda istifadə edir.

Amma fonika oxu təliminin yalnız bir hissəsidir. Uşaq səsləri tanımaqla yanaşı, səlis oxumağı, yeni sözlərin mənasını öyrənməyi, mətnləri başa düşməyi və kitaba maraq göstərməyi də inkişaf etdirməlidir.

Səlis oxu və oxuduğunu anlama

Səlis oxu sürətli oxumaq demək deyil. Səlis oxuyan uşaq mətni düzgün, münasib sürətlə və ifadəli oxuyur. Sözləri oxumaq üçün həddindən artıq çox düşünəndə isə mətnin mənasını izləmək çətinləşir.

Müəllim, valideyn və ya yaşıdın dəstəyi ilə eyni mətni təkrar oxumaq uşağın sözləri daha rahat tanımasına, oxu sürətinin və anlama bacarığının inkişafına kömək edir.

Nəticə

Uşaqlara hərflərin səsini öyrətməyimizin məqsədi onları əzbərə yönəltmək deyil. Məqsəd onların hərfləri səslə əlaqələndirməsi, səsləri birləşdirərək sözləri düzgün oxuması və zamanla müstəqil, səlis oxucuya çevrilməsidir.

Hərflərin adlarını bilmək də vacibdir. Lakin oxumağı öyrənməyin ilk mərhələsində uşağın hərfin adından çox, onun sözdəki səsini tanıması önəmlidir.